บริเวณตำบลลาดหญ้า อำเภอเมืองกาญจนบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ในปัจจุบัน เคยเป็นที่ตั้งของ “เมืองกาญจนบุรีเก่า” เมืองโบราณสำคัญในสมัยอยุธยา ที่มีบทบาทเป็นเมืองหน้าด่านทางตะวันตก ทำหน้าที่สกัดกั้นกองทัพพม่าก่อนเคลื่อนเข้าสู่สุพรรณบุรีและกรุงศรีอยุธยา

จากการศึกษาทางโบราณคดีและข้อมูลจากกรมศิลปากร พบว่า เมืองกาญจนบุรีเก่ามีองค์ประกอบของเมืองครบถ้วน ทั้งพื้นที่ศาสนสถาน พื้นที่การเมืองและการทหาร รวมถึงพื้นที่อยู่อาศัยของผู้คน สะท้อนว่าแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงจุดพักทัพ แต่เป็นเมืองที่มีชุมชนขนาดใหญ่และมีความสำคัญต่อระบบป้องกันราชอาณาจักรอยุธยา

ภายในพื้นที่เมืองโบราณพบวัดและโบราณสถานจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนถึงความเจริญของชุมชนในอดีต ได้แก่ วัดนางพิม วัดป่าเลไลยก์ วัดขุนแผน วัดแม่หม้าย วัดขุนไกร รวมถึงโบราณสถานอื่น ๆ ที่ยังคงเหลือร่องรอยของเจดีย์ วิหาร กำแพงแก้ว และสิ่งก่อสร้างทางศาสนา

ภายหลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าในปี พ.ศ. 2310 เมืองกาญจนบุรีเก่าถูกทิ้งร้างลงเป็นเวลานาน ปัจจุบันเมื่อนับจากช่วงเวลานั้น เมืองแห่งนี้ผ่านกาลเวลามาแล้วประมาณ 259 ปี จนกลายเป็นพื้นที่ที่ยังคงเหลือร่องรอยวัดร้างและซากโบราณสถานให้ศึกษา

ต่อมา พระครูจวน จากวัดหนองบัว ได้เดินทางธุดงค์เข้ามาจำพรรษาในบริเวณวัดร้างแห่งนี้ พร้อมนำชาวบ้านออกสำรวจพื้นที่ และตั้งชื่อวัดหลายแห่งให้สอดคล้องกับวรรณคดีเรื่อง “ขุนช้าง ขุนแผน” เช่น วัดขุนแผน วัดนางพิม และวัดป่าเลไลยก์ ทำให้ชื่อเหล่านี้กลายเป็นเอกลักษณ์ที่เชื่อมโยงประวัติศาสตร์ท้องถิ่นเข้ากับวรรณคดีไทย

ปัจจุบัน วัดนางพิมได้รับการบูรณะและมีพระสงฆ์จำพรรษา ขณะที่วัดป่าเลไลยก์ยังมีสำนักสงฆ์ ส่วนวัดขุนแผน วัดแม่หม้าย และโบราณสถานอีกหลายแห่งยังคงสภาพเป็นวัดร้าง ท่ามกลางภูมิทัศน์ของเมืองโบราณที่ยังคงบอกเล่าเรื่องราวในอดีต

นักประวัติศาสตร์มองว่า จำนวนวัดและโบราณสถานที่ปรากฏอยู่ในพื้นที่ เป็นหลักฐานสำคัญที่สะท้อนว่าเมืองกาญจนบุรีเก่าเคยเป็นเมืองที่มีประชากร มีศูนย์กลางทางศาสนา และมีบทบาททางการเมืองการทหารอย่างมากในสมัยอยุธยา

แม้เวลาจะผ่านไปกว่าสองศตวรรษครึ่งหลังการถูกทิ้งร้าง แต่เมืองกาญจนบุรีเก่ายังคงเป็นหลักฐานสำคัญของประวัติศาสตร์ไทย แสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองของเมืองหน้าด่านแห่งหนึ่งที่เคยยืนหยัดปกป้องกรุงศรีอยุธยาจากภัยสงครามทางตะวันตก