ใบตองไม่เคยหายไปจากวิถีชีวิตคนไทย แต่คุณค่ากลับถูกบดบังเมื่อบรรจุภัณฑ์พลาสติกเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวัน วันนี้ภูมิปัญญาที่อยู่คู่กับอาหารไทยมานานกำลังได้รับความสนใจอีกครั้ง เมื่อธุรกิจค้าปลีกนำวัสดุธรรมชาติมาใช้ทดแทนพลาสติก โดยห้างริมปิง จังหวัดเชียงใหม่ เคยสร้างกระแสไปทั่วโลกจากการใช้ใบตองห่อผักสด ขณะที่ TOPS ขยายผลใช้วัสดุธรรมชาติกับผักกว่า 100 รายการ ตั้งเป้าลดบรรจุภัณฑ์พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวเกือบ 1 ล้านชิ้นต่อปี
จากไวรัลริมปิงเชียงใหม่ สู่แนวคิดลดพลาสติกในห้างไทย
2 พฤศจิกายน 2569 ภาพผักสดห่อด้วยใบตองแทนพลาสติกของห้างริมปิง (Rimping Supermarket) จังหวัดเชียงใหม่ กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้ง หลังแนวคิดที่เคยเป็นกระแสบนโลกออนไลน์เมื่อปี 2562 ถูกนำมาเชื่อมโยงกับความพยายามลดขยะบรรจุภัณฑ์ในธุรกิจค้าปลีกไทย ซึ่งปัจจุบันเริ่มขยายผลเป็นรูปธรรมมากขึ้น
จุดเริ่มต้นเกิดขึ้นเมื่อเดือนมีนาคม 2562 หลังบริษัท Perfect Homes Chiang Mai เผยแพร่ภาพผักสดที่ห้างริมปิงนำใบตองมาห่อพริก หน่อไม้ฝรั่ง แตงกวา และผักชนิดต่าง ๆ ก่อนใช้เชือกจากเส้นใยธรรมชาติมัดแทนถุงพลาสติก ภาพดังกล่าวถูกแชร์อย่างกว้างขวางบนสื่อสังคมออนไลน์ และได้รับความสนใจจากสื่อต่างประเทศ
จุดเด่นของใบตองคือเป็นวัสดุธรรมชาติที่หาได้ในท้องถิ่น มีขนาดใหญ่ ยืดหยุ่น และย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ เหมาะสำหรับรวบผักสดหลายชนิดที่ไม่จำเป็นต้องใช้พลาสติกห่อหุ้มทั้งชิ้น อีกทั้งยังเป็นวัสดุที่คนไทยคุ้นเคยมาอย่างยาวนาน
ย้อนความทรงจำ ขนมไทยกับใบตองเป็นของคู่กัน
หากพูดถึงใบตอง คนไทยจำนวนไม่น้อยคงนึกถึงอาหารและขนมในวัยเด็ก เพราะก่อนที่บรรจุภัณฑ์พลาสติกจะเข้ามามีบทบาท ใบตองคือวัสดุสำคัญในการห่ออาหารของคนไทย
ไม่ว่าจะเป็นข้าวเหนียวหน้าสังขยา ข้าวเหนียวหน้าปลา ข้าวเหนียวหน้ากุ้ง ข้าวต้มมัด ห่อหมก ตลอดจนขนมไทยอีกหลายชนิด ล้วนมีใบตองเป็นส่วนหนึ่งของเอกลักษณ์อาหารไทย
หลายคนยังอาจจำภาพวันกีฬาสีในวัยเรียนได้ เมื่อถึงเวลาพัก โรงเรียนนำข้าวมาแจกนักเรียน โดยห่อด้วยใบตองแทนกล่องหรือถุงพลาสติก เป็นภาพธรรมดาที่พบเห็นได้ในอดีต แต่วันนี้กลับกลายเป็นความทรงจำที่สะท้อนวิถีชีวิตเรียบง่ายและการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างคุ้มค่า
นอกจากช่วยลดการใช้บรรจุภัณฑ์แล้ว ใบตองยังมีคุณสมบัติที่เหมาะกับอาหารหลายประเภท ช่วยรักษาความชื้น และเมื่อใช้ห่ออาหารที่ผ่านความร้อนยังให้กลิ่นหอมเฉพาะตัวอีกด้วย
การนำใบตองมาใช้ในซูเปอร์มาร์เก็ตจึงไม่ใช่การคิดค้นนวัตกรรมใหม่ทั้งหมด แต่เป็นการนำภูมิปัญญาดั้งเดิมมาปรับใช้กับระบบค้าปลีกสมัยใหม่ หลังจากวัสดุพลาสติกเข้ามาแทนที่บรรจุภัณฑ์ธรรมชาติในหลายบริบทของชีวิตประจำวัน
TOPS ขยายผล ใช้วัสดุธรรมชาติห่อผักกว่า 100 รายการ
ความเคลื่อนไหวล่าสุดในธุรกิจค้าปลีกไทยเกิดขึ้นเมื่อ TOPS ประกาศเมื่อวันที่ 11 สิงหาคม 2569 ว่า โครงการ Jing Jai Farmers’ Market นำวัสดุธรรมชาติจากเกษตรกรและชุมชนมาใช้กับผักสดมากกว่า 100 รายการ ครอบคลุม 33 สาขาที่เข้าร่วมโครงการ
บริษัทประเมินว่าแนวทางดังกล่าวสามารถลดการใช้บรรจุภัณฑ์พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวได้ประมาณ 900,000–1,000,000 ชิ้นต่อปี
ขณะที่ห้างริมปิงยังคงให้ความสำคัญกับการลดพลาสติก ผ่านนโยบายไม่แจกถุงพลาสติก ส่งเสริมให้ลูกค้านำถุงผ้ามาใช้ และสนับสนุนการใช้วัสดุจากธรรมชาติ พร้อมขยายสาขาในจังหวัดเชียงใหม่ โดยเปิดสาขาสันกำแพงในปี 2569
ความเคลื่อนไหวนี้สะท้อนให้เห็นว่าการลดพลาสติกกำลังขยายจากร้านค้าบางแห่งไปสู่การปรับเปลี่ยนระบบบรรจุภัณฑ์ในธุรกิจค้าปลีกที่มีผู้บริโภคจำนวนมาก
ใบตองทดแทนพลาสติกได้บางส่วน ต้องคำนึงถึงสุขอนามัย
อย่างไรก็ตาม การใช้ใบตองไม่ได้หมายความว่าผักทุกชนิดจะสามารถเลิกใช้พลาสติกได้ทั้งหมด เนื่องจากผักบางประเภทไม่เหมาะกับความชื้นระหว่างการห่อ อีกทั้งใบตองอาจแห้ง ฉีกขาด หรือเสื่อมสภาพระหว่างจัดเก็บ
ร้านค้าจึงต้องพิจารณาความเหมาะสมของสินค้า ควบคุมความสะอาดและสุขอนามัย รวมถึงคำนึงถึงอายุการเก็บรักษาและการติดฉลากสินค้า เพื่อให้บรรจุภัณฑ์ธรรมชาติสามารถใช้งานได้จริงในระบบค้าปลีก
แนวทางดังกล่าวยังสอดคล้องกับทิศทางการจัดการขยะพลาสติกของประเทศไทย ที่มุ่งลดการใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวและส่งเสริมเศรษฐกิจหมุนเวียน โดยมีเป้าหมายสำคัญในปี 2570
ภูมิปัญญาเดิมที่โลกกำลังต้องการ
กรณีของริมปิงและการขยายผลของธุรกิจค้าปลีกอย่าง TOPS แสดงให้เห็นว่า การลดพลาสติกไม่จำเป็นต้องเริ่มจากเทคโนโลยีราคาแพงเสมอไป วัสดุพื้นบ้านที่หาได้ในท้องถิ่นก็สามารถเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาขยะได้ หากเลือกใช้ให้เหมาะสมกับสินค้าและมีระบบจัดการที่ดี
จากข้าวเหนียวห่อใบตอง ข้าวต้มมัด ห่อหมก ไปจนถึงข้าวที่โรงเรียนเคยแจกในวันกีฬาสี ใบตองยังคงอยู่ในความทรงจำและวัฒนธรรมอาหารไทย เพียงแต่ในช่วงเวลาหนึ่งถูกบรรจุภัณฑ์พลาสติกเข้ามาแทนที่ จนหลายคนอาจหลงลืมคุณค่าของวัสดุธรรมชาติที่อยู่ใกล้ตัว
วันนี้เมื่อโลกกำลังมองหาทางลดขยะพลาสติก สิ่งที่คนไทยคุ้นเคยมานานกลับกลายเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่น่าสนใจ
บางทีทางออกของปัญหาสิ่งแวดล้อมอาจไม่ใช่การคิดค้นสิ่งใหม่ทั้งหมด แต่อาจเป็นการกลับไปเห็นคุณค่าของสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว และนำภูมิปัญญาของคนรุ่นก่อนมาปรับใช้ให้เหมาะกับโลกยุคใหม่
