เปิดบัญชีความเสียหาย! วิกฤตน้ำปราจีนบุรี ใครรับผิดชอบต้นทุนชีวิตประชาชน? หากรัฐละเลยหน้าที่ มีสิทธิถูกตรวจสอบทางกฎหมาย

ปลาตายไม่ใช่แค่ความเสียหายของเกษตรกร แต่หมายถึงอาชีพที่หายไป รายได้ครอบครัวที่สะดุด โอกาสทางเศรษฐกิจที่สูญเสีย และอนาคตของชุมชนริมแม่น้ำที่กำลังถูกตั้งคำถาม

สถานการณ์ปัญหาคุณภาพน้ำในจังหวัดปราจีนบุรีควรถูกตรวจสอบให้ลึกกว่าจำนวนปลาที่ตาย เพราะความเสียหายที่แท้จริงอาจครอบคลุมทั้งห่วงโซ่เศรษฐกิจ ตั้งแต่เกษตรกรผู้เลี้ยงปลา ผู้ค้าสัตว์น้ำ แพปลา ตลาดสด ร้านอาหาร ผู้ประกอบการท่องเที่ยว ไปจนถึงประชาชนที่ต้องพึ่งพาแหล่งน้ำในการประกอบอาชีพ

ข้อมูลที่หน่วยงานภาครัฐรายงานเมื่อวันที่ 16 ตุลาคม 2569 ระบุว่า จังหวัดปราจีนบุรีประกาศพื้นที่ประสบภัยด้านประมงครอบคลุม 7 อำเภอ 62 ตำบล 441 หมู่บ้าน โดยมีผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในบ่อดินได้รับความเสียหาย 4,396 ราย และผู้เลี้ยงสัตว์น้ำในกระชังได้รับความเสียหาย 75 ราย

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่าปัญหาไม่ได้จำกัดอยู่ในครอบครัวใดครอบครัวหนึ่ง แต่มีประชาชนจำนวนมากที่ต้องเผชิญความเสี่ยงด้านอาชีพและรายได้

1. ต้องประเมินความเสียหายมากกว่ามูลค่าปลาที่ตาย

การประเมินความเสียหายควรครอบคลุมอย่างน้อย 7 ด้าน

1. ความเสียหายโดยตรง ปลาตาย กุ้งตาย ลูกพันธุ์สัตว์น้ำ และผลผลิตที่สูญเสีย
2. ต้นทุนการลงทุน ค่าอาหารปลา ค่าพันธุ์ปลา ค่ากระชัง ค่าอุปกรณ์ และต้นทุนการเลี้ยงที่จ่ายไปแล้ว
3. รายได้ที่สูญเสีย รายได้ที่ควรได้รับจากการขายผลผลิตในรอบการผลิตนั้น
4. ความเสียหายต่อเนื่อง ค่าใช้จ่ายในการฟื้นฟูบ่อ การตรวจคุณภาพน้ำ และการจัดการซากสัตว์น้ำ
5. การหยุดชะงักของอาชีพ ระยะเวลาที่เกษตรกรไม่สามารถเริ่มเลี้ยงสัตว์น้ำรอบใหม่ได้
6. ธุรกิจที่เกี่ยวข้อง ผู้ค้าสัตว์น้ำ ตลาด ร้านอาหาร ผู้ขนส่ง และผู้ประกอบการในชุมชน
7. ความเสียหายต่อทรัพยากรธรรมชาติ ระบบนิเวศ สัตว์น้ำพื้นถิ่น และความเชื่อมั่นต่อแหล่งน้ำของจังหวัด

การคิดค่าเสียหายจึงไม่ควรหยุดอยู่แค่จำนวนปลาตายคูณราคาขาย แต่ต้องพิจารณาความเสียหายที่พิสูจน์ได้ทั้งหมดตามหลักกฎหมายด้วย

2. ใครจะรับผิดชอบต่อโอกาสในการประกอบอาชีพที่หายไป?

แม่น้ำปราจีนบุรีไม่ได้เป็นเพียงแหล่งน้ำ แต่เป็นทุนทางเศรษฐกิจของชุมชน

เมื่อคุณภาพน้ำมีปัญหา อาชีพที่อาจได้รับผลกระทบ ได้แก่

• เกษตรกรผู้เลี้ยงปลาทับทิม ปลานิล และสัตว์น้ำในกระชัง
• ผู้เพาะพันธุ์ปลาและจำหน่ายลูกปลา
• ผู้จำหน่ายอาหารสัตว์น้ำและอุปกรณ์ประมง
• ผู้ค้าส่งและผู้ค้าปลีกสัตว์น้ำ
• ร้านอาหารและผู้ประกอบการที่พึ่งพาวัตถุดิบจากท้องถิ่น
• ประชาชนที่ใช้ประโยชน์จากแม่น้ำและแหล่งน้ำสาธารณะ

หากประชาชนไม่สามารถใช้น้ำหรือเลี้ยงสัตว์น้ำได้อย่างปลอดภัย ย่อมเกิดคำถามว่าใครจะรับผิดชอบต่อรายได้ที่หายไป และจะมีมาตรการใดทำให้ประชาชนกลับมาประกอบอาชีพได้อย่างมั่นใจ?

การเยียวยาไม่ควรเป็นเพียงการแจกเงินหรือมอบสิ่งของเฉพาะหน้า แต่ต้องมีแผนฟื้นฟูอาชีพ การตรวจรับรองคุณภาพน้ำ และการสร้างความเชื่อมั่นให้ตลาดและผู้บริโภคด้วย

3. หากพบผู้ก่อมลพิษ ต้องรับผิดชอบตามกฎหมาย

พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 มีบทบัญญัติสำคัญที่ควรนำมาพิจารณา ได้แก่

มาตรา 96

กำหนดให้เจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหมทดแทนหรือค่าเสียหาย หากแหล่งกำเนิดนั้นทำให้เกิดมลพิษจนผู้อื่นได้รับอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย สุขภาพ หรือทรัพย์สิน โดยไม่จำเป็นต้องพิสูจน์ว่ามีเจตนาหรือประมาทเลินเล่อเสมอไป ทั้งนี้ ต้องพิสูจน์แหล่งกำเนิดและความเชื่อมโยงกับความเสียหายตามกฎหมาย

มาตรา 97

ผู้ที่กระทำหรือละเว้นการกระทำโดยมิชอบด้วยกฎหมายจนทำให้ทรัพยากรธรรมชาติของรัฐเสียหาย อาจต้องรับผิดชดใช้ค่าเสียหายให้แก่รัฐตามมูลค่าทรัพยากรธรรมชาติที่เสียหาย

หมายความว่า ความเสียหายไม่ได้มีเพียงสิทธิเรียกร้องของเกษตรกร แต่ยังอาจรวมถึงความเสียหายต่อทรัพยากรสาธารณะด้วย

4. หากเจ้าหน้าที่ละเลยหน้าที่ ประชาชนมีสิทธิร้องเรียนและดำเนินการทางกฎหมายหรือไม่?

คำตอบคือ มีสิทธิร้องเรียนและขอให้ตรวจสอบได้ แต่ต้องพิจารณาหน้าที่ตามกฎหมายของเจ้าหน้าที่แต่ละคนและหลักฐานเป็นรายกรณี

ประเด็นกฎหมายที่ควรตรวจสอบ

• ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 157 กรณีเจ้าพนักงานปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบเพื่อให้เกิดความเสียหายแก่ผู้หนึ่งผู้ใด หรือกระทำโดยทุจริต
• กฎหมายความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ หากการปฏิบัติหน้าที่โดยไม่ชอบก่อให้เกิดความเสียหายแก่ประชาชน อาจมีช่องทางเรียกร้องค่าสินไหมตามเงื่อนไขของกฎหมาย
• กฎหมายสิ่งแวดล้อมและกฎหมายโรงงาน หากพบการปล่อยมลพิษหรือฝ่าฝืนคำสั่งของหน่วยงานที่มีอำนาจ
• การตรวจสอบทางวินัยและการใช้อำนาจทางปกครอง หากพบข้อบกพร่องในการปฏิบัติหน้าที่

สิ่งสำคัญคือ การเกิดปัญหาน้ำเสียหรือปลาตายเพียงอย่างเดียว ไม่ได้แปลว่าเจ้าหน้าที่ทุกคนมีความผิดตามมาตรา 157 ต้องมีหลักฐานว่าบุคคลนั้นมีหน้าที่ตามกฎหมาย ทราบหรือมีเหตุให้ต้องดำเนินการ และมีพฤติการณ์เข้าองค์ประกอบความผิดด้วย

5. คำถามที่ผู้ว่าราชการจังหวัดและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องตอบ

1. ก่อนเกิดเหตุ หน่วยงานใดมีหน้าที่เฝ้าระวังคุณภาพน้ำ และมีการตรวจสอบสม่ำเสมอหรือไม่?
2. มีการรับแจ้งเหตุหรือร้องเรียนเรื่องน้ำเสียก่อนหน้านี้หรือไม่ และมีการดำเนินการอย่างไร?
3. เมื่อเกิดเหตุแล้ว ใครเป็นผู้บัญชาการเหตุการณ์ และมีคำสั่งแก้ไขปัญหาอะไรบ้าง?
4. ผลตรวจน้ำและผลตรวจสารปนเปื้อนเปิดเผยต่อประชาชนครบถ้วนหรือไม่?
5. มีการตรวจสอบย้อนหลังว่าโรงงานหรือแหล่งกำเนิดมลพิษใดมีความเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์หรือไม่?
6. มีการประเมินความเสียหายทางเศรษฐกิจและสิทธิในการประกอบอาชีพของประชาชนครบทุกกลุ่มหรือยัง?
7. หากพบความบกพร่องของเจ้าหน้าที่ จะมีการตั้งคณะกรรมการสอบสวนและดำเนินการตามกฎหมายหรือไม่?

6. ข้อเรียกร้องต่อจังหวัดปราจีนบุรี

ขอให้ผู้ว่าราชการจังหวัดและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินการอย่างเป็นรูปธรรม

1. เปิดเผยผลตรวจคุณภาพน้ำและข้อมูลการตรวจสอบโรงงานต่อสาธารณะ
2. ตั้งคณะทำงานประเมินความเสียหายทางเศรษฐกิจอย่างเป็นอิสระและตรวจสอบได้
3. เร่งเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบและฟื้นฟูอาชีพ
4. ตรวจสอบความรับผิดของผู้ก่อมลพิษและดำเนินคดีตามกฎหมายหากมีหลักฐาน
5. ตรวจสอบการปฏิบัติหน้าที่ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องย้อนหลัง
6. เปิดเผยแผนฟื้นฟูแม่น้ำและกำหนดตัวชี้วัดที่ประชาชนติดตามได้

บทสรุป

สิ่งที่ประชาชนต้องการไม่ใช่เพียงคำชี้แจงว่าเกิดอะไรขึ้น แต่ต้องการทราบว่าใครต้องรับผิดชอบ ใครจะชดใช้ความเสียหาย และประชาชนจะกลับมาประกอบอาชีพได้อย่างปลอดภัยเมื่อใด

หากมีผู้ก่อมลพิษ ต้องดำเนินการตามกฎหมาย

หากมีเจ้าหน้าที่ละเลยหน้าที่ ต้องตรวจสอบข้อเท็จจริงและความรับผิดตามกฎหมาย

หากหน่วยงานรัฐมีงบประมาณและอำนาจหน้าที่ในการป้องกัน แต่เกิดข้อบกพร่อง ต้องมีคำชี้แจงและการตรวจสอบอย่างโปร่งใส

แม่น้ำเป็นสมบัติสาธารณะ อาชีพเป็นสิทธิของประชาชน และธรรมาภิบาลต้องพิสูจน์ได้ด้วยการทำงาน ไม่ใช่เพียงคำประกาศ

ประชาชนจังหวัดปราจีนบุรีมีสิทธิได้รับคำตอบ