ย้อนวิถีชีวิตนักศึกษา “นาลันทา” ไม่มีนาฬิกา ใช้นาฬิกาน้ำกำหนดเวลา วันๆ ถกปรัชญา-อภิปรายธรรม

ลองจินตนาการถึงชีวิตของนักศึกษาในมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งเมื่อกว่าพันปีก่อน ไม่มีนาฬิกาข้อมือ ไม่มีโทรศัพท์มือถือ ไม่มีเทคโนโลยีสมัยใหม่ แต่กลับเป็นสถานศึกษาที่เต็มไปด้วยนักปราชญ์ ผู้ทรงภูมิความรู้ และผู้แสวงหาความจริงจากทั่วสารทิศ

สถานที่แห่งนั้นคือ “มหาวิทยาลัยนาลันทา” (Nalanda) มหาวิหารและศูนย์กลางการศึกษาพระพุทธศาสนาอันรุ่งเรืองในอินเดียโบราณ

เรื่องราวจากบันทึกของพระอี้จิง (Yijing) และพระเสวียนจั้ง (Xuanzang) นักธรรมจาริกชาวจีน ทำให้เราได้เห็นภาพชีวิตของพระนักศึกษาในนาลันทาที่น่าสนใจ ทั้งวิธีบอกเวลา การจัดระเบียบชีวิต การเรียนการสอน ตลอดจนบรรยากาศการถกเถียงทางปรัชญาที่ดำเนินไปตั้งแต่เช้าจนค่ำ

ไม่มีนาฬิกา แต่มี “นาฬิกาน้ำ” คอยกำหนดชีวิต

ในยุคที่ยังไม่มีนาฬิกาแบบปัจจุบัน นาลันทามีระบบกำหนดเวลาที่เป็นระเบียบ โดยใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่า “นาฬิกาน้ำ”

วิธีการคือใช้อ่างน้ำขนาดใหญ่ ภายในมีภาชนะหรือขันน้ำเจาะรูขนาดเล็กลอยอยู่ เมื่อเวลาผ่านไป น้ำจะค่อยๆ ไหลเข้าไปจนภาชนะจมลง เจ้าหน้าที่จะใช้การจมของภาชนะเป็นเครื่องกำหนดช่วงเวลา พร้อมตีกลองเป็นสัญญาณแจ้งให้คนในมหาวิหารทราบ

ในบันทึกของพระอี้จิง มีรายละเอียดการตีกรองตามช่วงเวลาที่ภาชนะจมลง เช่น เมื่อจมครั้งแรกก็ตีกลองหนึ่งครั้ง ครั้งที่สองก็ตีสองครั้ง และดำเนินไปตามลำดับ เมื่อถึงช่วงเวลาที่กำหนดก็มีการตีสัญญาณเพิ่มเติม

นาฬิกาน้ำจึงไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือบอกเวลา แต่เป็นกลไกสำคัญในการจัดระเบียบชีวิตของคนจำนวนมากในมหาวิหาร

มีเจ้าหน้าที่รับผิดชอบดูแลเรื่องเวลาด้วย เรียกว่า “กรรมทานะ” ทำหน้าที่ควบคุมกิจวัตร ดูแลความเรียบร้อย และประกาศสัญญาณให้ทุกคนปฏิบัติตามระเบียบ

น่าสนใจว่า แม้ไม่มีนาฬิกาส่วนตัว แต่ชีวิตในนาลันทากลับดำเนินไปตามตารางเวลาอย่างเป็นระบบ

ห้องพักเรียบง่าย แต่มีพื้นที่สำหรับศึกษาคัมภีร์

ห้องพักของพระนักศึกษาในนาลันทาถูกจัดวางอยู่ภายในกลุ่มอาคารวิหาร มีลักษณะเป็นห้องเรียงรายรอบลานสี่เหลี่ยม โดยมีทางเดินเชื่อมต่อถึงกัน

ห้องพักบางแห่งมีพื้นที่สำหรับวางตำราและสิ่งของส่วนตัว รวมถึงพื้นที่เก็บคัมภีร์ที่ยืมมาอ่านและค้นคว้า

ในบริเวณลานกลางยังมีพื้นที่สำหรับจัดการเรียนการสอนและฟังบรรยาย โดยอาจารย์จะนั่งหรือยืนบนแท่นยกพื้น ขณะที่นักศึกษานั่งล้อมอยู่ด้านหน้า

ภาพของนาลันทาจึงไม่ใช่เพียงวัดที่มีพระสงฆ์จำพรรษา แต่เป็นชุมชนการศึกษาขนาดใหญ่ที่มีทั้งที่พัก ห้องเรียน หอประชุม สถานที่ประกอบพิธีกรรม และระบบบริหารจัดการภายในอย่างเป็นระเบียบ

นักปราชญ์ถกกันตั้งแต่เช้าจนค่ำ แต่ละวันแทบไม่พอสำหรับการอภิปราย

สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดของนาลันทาอาจไม่ใช่สิ่งก่อสร้าง แต่เป็นวัฒนธรรมทางปัญญาของผู้คนที่อาศัยอยู่ที่นั่น

พระอี้จิงบันทึกถึงบรรยากาศการศึกษาว่า ในแต่ละวันมีการเรียนการสอนจำนวนมาก พระนักศึกษาต่างแยกย้ายไปตามสำนักวิชาต่างๆ ขณะเดียวกันก็มีการอภิปรายปัญหาธรรมและปรัชญาอย่างต่อเนื่อง

มีถ้อยคำบรรยายบรรยากาศการศึกษาของนาลันทาที่น่าประทับใจว่า

“วันหนึ่งๆ นั้นไม่เพียงพอแก่การปุจฉาและวิสัชนา ปัญญาอันลึกซึ้งมากมาย ตั้งแต่เช้าจนพลบค่ำ”

ไม่ว่าจะเป็นพระเถระหรือพระนักศึกษาใหม่ ต่างมีส่วนร่วมในการแลกเปลี่ยนความรู้และช่วยเหลือกัน

การอภิปรายไม่ได้เป็นเพียงการโต้แย้งเพื่อเอาชนะ แต่เป็นการทดสอบความเข้าใจในพระไตรปิฎก พระสูตร ปรัชญา และหลักธรรม

ผู้ที่มีความรู้ไม่เพียงพออาจรู้สึกอับอายเมื่อไม่สามารถตอบคำถามได้ ขณะที่ผู้มีความสามารถจากต่างถิ่นต่างมุ่งหน้าเดินทางมานาลันทา เพื่อพัฒนาสติปัญญาและสร้างชื่อเสียงจากการอภิปราย

เปิดชื่อพระอาจารย์และนักปราชญ์ผู้ทรงอิทธิพล

นาลันทาเป็นแหล่งรวมบุคคลผู้มีความรู้ระดับสูงในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา โดยมีชื่อของพระนักปราชญ์หลายท่านที่ได้รับการกล่าวถึง

พระศีลภัทร (Śīlabhadra)

พระเถระผู้ทรงความรู้แตกฉานในพระสูตรและศาสตร์ต่างๆ เป็นอาจารย์ของพระเสวียนจั้งในการศึกษาปรัชญาโยคาจาร พระศีลภัทรได้รับการยกย่องอย่างสูงในบันทึกของพระเสวียนจั้ง และเป็นตัวอย่างของอาจารย์ผู้มีความรู้กว้างขวาง

พระเสวียนจั้ง (Xuanzang)

พระภิกษุชาวจีนผู้เดินทางมายังอินเดียเพื่อศึกษาพระพุทธศาสนา และได้ศึกษากับพระศีลภัทรที่นาลันทา ก่อนนำความรู้กลับไปเผยแผ่และแปลคัมภีร์เป็นภาษาจีน

พระนาคารชุน (Nāgārjuna)

นักปราชญ์คนสำคัญของพระพุทธศาสนามหายาน ผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้วางรากฐานสำคัญของปรัชญามาธยมิกะ หรือแนวคิดเรื่องศูนยตา แม้ท่านจะอยู่ต่างยุคกับพระศีลภัทร แต่ชื่อของท่านมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ทางความคิดของมหายาน

พระธรรมปาละ (Dharmapāla)

นักปราชญ์ฝ่ายมหายานผู้มีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาปรัชญาโยคาจาร และมีผลงานด้านการอธิบายคัมภีร์ที่ส่งอิทธิพลต่อการศึกษาพระพุทธศาสนาในเวลาต่อมา

บุคคลเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่านาลันทาไม่ได้เป็นเพียงสถานที่เรียนหนังสือ แต่เป็นศูนย์กลางการผลิตและถ่ายทอดองค์ความรู้ทางศาสนาและปรัชญาที่มีอิทธิพลต่อโลกตะวันออก

ถ้าอยู่ในวงอภิปรายของนาลันทา จะคุยอะไรกัน?

ลองจินตนาการถึงวงสนทนาของพระนักศึกษาที่นั่งอยู่ในลานวิหารแห่งหนึ่ง หลังจากเรียนพระสูตรและปรัชญามาทั้งวัน

คำถามที่อาจเกิดขึ้นในการอภิปรายเชิงปรัชญา เช่น

พระนักศึกษารูปหนึ่งถามว่า:

“หากทุกสิ่งล้วนเกิดขึ้นเพราะเหตุและปัจจัย แล้วสิ่งใดเล่าที่เป็นตัวตนแท้จริงของเรา?”

พระอาจารย์ตอบว่า:

“ลองพิจารณาร่างกาย ความรู้สึก ความจำ ความคิด และการรับรู้ สิ่งเหล่านี้เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ แล้วเราจะยึดสิ่งใดว่าเป็นตัวตนที่เที่ยงแท้ได้?”

พระนักศึกษาอีกรูปถามต่อ:

“ถ้าเช่นนั้น เมื่อไม่มีตัวตนที่เที่ยงแท้ เหตุใดเราจึงยังต้องรับผิดชอบต่อการกระทำของตน?”

พระอาจารย์ตอบว่า:

“เพราะแม้สิ่งทั้งหลายจะไม่เที่ยง แต่การกระทำย่อมมีเหตุและผล การกระทำในวันนี้จึงเป็นปัจจัยของสิ่งที่จะเกิดขึ้นในวันหน้า การเข้าใจความไม่เที่ยงจึงไม่ใช่การละทิ้งความรับผิดชอบ แต่เป็นการรู้เท่าทันเหตุปัจจัยและดำเนินชีวิตด้วยปัญญา”

หมายเหตุ: บทสนทนาข้างต้นเป็นบทสนทนาจำลองที่เรียบเรียงขึ้นเพื่อสื่อบรรยากาศการอภิปรายตามแนวคิดพุทธปรัชญา ไม่ใช่บทสนทนาที่ปรากฏอยู่ในบันทึกโบราณ

ชีวิตเรียบง่าย แต่ความคิดยิ่งใหญ่

เมื่อมองย้อนกลับไปยังชีวิตของพระนักศึกษาในนาลันทา เราอาจพบความแตกต่างอย่างมากกับมหาวิทยาลัยในปัจจุบัน

ไม่มีนาฬิกาข้อมือ ไม่มีเทคโนโลยีสมัยใหม่ แต่มีระบบบริหารเวลา มีการจัดการกิจวัตร และมีวัฒนธรรมการเรียนรู้ที่เข้มข้น

สิ่งที่นาลันทาทิ้งไว้เป็นบทเรียนสำคัญ คือความเจริญของมนุษย์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสะดวกสบายทางวัตถุเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความมุ่งมั่นในการแสวงหาความรู้ การมีวินัย และการใช้ปัญญาพิจารณาความจริง

ในวันที่โลกปัจจุบันเต็มไปด้วยข้อมูลข่าวสารและเทคโนโลยี เรื่องราวของนาลันทาจึงยังมีคุณค่า เพราะเตือนให้เรากลับมาถามตัวเองว่า เราใช้เวลาไปกับการเรียนรู้และพัฒนาปัญญามากเพียงใด

บางทีความยิ่งใหญ่ของนาลันทาอาจไม่ได้อยู่ที่จำนวนห้องเรียนหรือความกว้างใหญ่ของมหาวิหาร แต่อยู่ที่การสร้างวัฒนธรรมที่ทำให้ผู้คนไม่หยุดตั้งคำถาม และไม่หยุดแสวงหาความจริงตลอดชีวิต